Epidemiologia i profilaktyka raka piersi

Rak piersi to jeden z najczęściej występujących nowotworów u człowieka. Rozwija się on przede wszystkim u kobiet, a ryzyko wzrasta wraz z wiekiem. Warto zapoznać się ze statystykami poświęconymi tej chorobie oraz z profilaktyką zdrowotną, która pomoże każdej kobiecie zmniejszyć ryzyko wystąpienia nowotworu.

W 2012 roku rak piersi był drugim po raku płuc najczęściej diagnozowanym typem nowotworu na świecie. Stanowił on ok. 12% wszystkich nowotworów.

Pod kątem przyczyn zgonu  nowotwór piersi zajmuje niechlubne 5 miejsce. Wśród kobiet zamieszkujących najsłabiej rozwinięte regiony świata stanowi najczęstszą przyczynę śmierci z powodu choroby nowotworowej. W krajach wysoko rozwiniętych rak piersi plasuje się na 2 wśród kobiet przegrywających walkę z nowotworem – 1 miejsce ma rak płuc. Rak piersi jest jednocześnie najczęściej diagnozowanym typem nowotworu wśród Polek i drugą nowotworową przyczyną ich zgonu.

W ostatnich latach jakość diagnostyki i leczenia, czyli istotne czynniki determinujące wskaźnik przeżyć chorych, zdecydowanie wzrosła. Jeszcze do lat 60. ubiegłego stulecia mastektomia była często obieranym kierunkiem leczenia, co zdecydowanie negatywnie wpływało na jakość życia pacjentek po chorobie. Dziś rozwój wielu metod leczenia uczynił operację usunięcia piersi zjawiskiem zdecydowanie rzadszym.

Rak piersi najczęściej diagnozowany jest u kobiet pomiędzy 50 a 69 rokiem życia, czyli u kobiet dojrzałych. Jednocześnie obserwuje się zwiększenie zachorowalności na raka piersi wśród kobiet młodszych, pomiędzy 20 a 49 rokiem życia.  Rak piersi coraz częściej dotyka kobiet aktywnych zawodowo, rodzinnie czy społecznie.

Co roku na nowotwór piersi zachoruje 16,5 tys. kobiet w Polsce, ale ze względu na zwiększającą się liczbę zachorowań, w 2020 r. liczba ta może zwiększyć się nawet do 20 tys. przypadków rocznie. Warto zwrócić uwagę, że wskaźnik przeżywalności jest optymistyczny. Dla Polek pomiędzy 15 a 44 rokiem życia notuje się przeżywalność na poziomie 80%. Liczba ta maleje wraz z wiekiem, spadając do 75% wśród kobiet pomiędzy 65 a 74 rokiem życia. Wciąż jednak Polki mają niższą szansę na wyleczenie niż przeciętna Europejka o 4 punkty procentowe.

Warto wspomnieć, że wbrew powszechnemu przekonaniu, mężczyźni również mogą zachorować na nowotwór piersi. Podaje się, że na 1000 mężczyzn 1 będzie zmagał się z tą chorobą.

Czynniki ryzyka można podzielić na te, na które pacjentka ma realny wpływ poprzez zmianę nawyków i przyzwyczajeń, oraz na czynniki pozostające poza kontrolą indywidualnej osoby. Jako czynniki ryzyka poza kontrolą kobiety wymienia się:

  1. Płeć – kobiety ze względu na aktywniejsze komórki piersiowe oraz większe stężenie hormonów żeńskich (estrogenu i progesteronu) są wielokrotnie bardziej narażone na nowotwór piersi.
  2. Wiek – wraz z wiekiem zwiększa się jednocześnie ryzyko wystąpienia raka piersi. Kobiety młodsze są mniej narażone na wystąpienie choroby. Nowotwór częściej dotyka kobiet po 50. roku życia.
  3. Przypadki raka piersi w rodzinie – kobiety, u których w rodzinie wystąpiły przypadki nowotworu (szczególnie w przypadku krewnych pierwszego stopnia – matki, siostry lub córki) są w grupie podwyższonego ryzyka. Przypadki zachorowania na raka jajnika w rodzinie (szczególnie przed 50 rokiem życia) również umieszczają takie kobiety w grupie zwiększonego ryzyka.
  4. Jeżeli wcześniej kobieta zachorowała na raka piersi, wciąż istnieje ryzyko, że nowotwór rozwinie się ponownie – w tej samej lub drugiej piersi.
  5. Rasa – białe kobiety są bardziej narażone na raka piersi niż te pochodzenia afroamerykańskiego, Azjatki czy Indianki.
  6. Terapia radiologiczna – w przypadku kobiet, które w ciągu swojego życia przeszły terapię radiologiczną w okolicy klatki piersiowej, są w zwiększonej grupie ryzyka zachorowalności na nowotwór piersi. Ryzyko w tym przypadku wzrasta jeszcze bardziej, gdy terapia miała miejsce w czasie rozwoju piersi (gdy kobieta była nastolatką).
  7. Zmiany w komórkach piersiowych – dziwne, atypowe zmiany wykryte podczas biopsji mogą być kolejnym czynnikiem ryzyka w rozwoju raka piersi. Do tych zmian zalicza się hiperplazję (przerost komórek) lub atypowy wygląd komórek piersiowych.
  8. Oddziaływanie estrogenu – hormon ten stymuluje rozwój komórek piersiowych, a nieustanny wpływ estrogenu zwiększa ryzyko wystąpienia raka piersi (wczesna pierwsza miesiączka, późna pierwsza ciąża, późna menopauza).

W walce z nowotworem piersi ważna jest społeczna świadomość na temat choroby oraz profilaktyka. Wykrycie choroby we wczesnym stadium rozwoju może oznaczać całkowitą wyleczalność. Jednak zdiagnozowanie nowotworu piersi w zaawansowanym stadium i brak możliwości całkowitego wyleczenia dzięki nowoczesnej medycynie i metodom terapii uniemożliwia zdecydowane przedłużenie życia chorej i poprawienie jego jakości.

Dlatego tak ważna jest regularna profilaktyka , by nowotwór wykryć w jak najwcześniejszym stadium jego rozwoju. Profilaktykę raka piersi dzieli się na dwa rodzaje: pierwotną oraz wtórną.

Profilaktyka pierwotna skupia się wokół eliminacji zachowań mających wpływ na większą zapadalność na nowotwór piersi. Dzięki akcjom społecznym, uświadamiającym ryzyko wystąpienia tej choroby, oraz ogólnemu dostępowi do informacji prozdrowotna świadomość wśród wielu kobiet w Polsce zwiększa się.

Jako czynniki ryzyka, czyli te zwiększające ryzyko rozwoju raka piersi, a na które pacjentki mają realny wpływ, wymienia się przede wszystkim:

  1. Alkohol, szczególnie alkohole wysokoprocentowe.
  2. Dietę bogatą w tłuszcze nasycone.
  3. Występowanie otyłości, zwłaszcza otyłości typu brzusznego oraz po menopauzie.
  4. Palenie tytoniu.

Osoby obarczone ryzykiem wystąpienia nowotworu piersi powinny skupić się na zdrowym odżywianiu, dbając by ich dieta była bogata w warzywa i owoce (w tym przede wszystkim kwas foliowy). Owoce, które pomogą w profilaktyce, to: jabłka, jagody, jeżyny, maliny, owoce cytrusowe, winogrona, żurawina czy granat. Owoce goi szczególnie wymieniane są jako chroniące przed nowotworem piersi. Wśród warzyw wymienia się: marchew, warzywa liściaste (sałata zielona, cykoria, szczaw czy radicchio). Regularna aktywność fizyczna oraz utrzymanie prawidłowej wagi ciała również mają wpływ na zmniejszenie ryzyka wystąpienia raka piersi.

Innym czynnikiem ryzyka, bardzo istotnym, jest wpływ czasu oddziaływania hormonów, szczególnie estrogenów, na gruczoł piersiowy. Kobiety, u których wcześnie wystąpiła pierwsza miesiączka i późno ostatnia lub te, które późno pierwszy raz urodziły (po 30. roku życia) są bardziej narażone na powstanie nowotworu. Kobieta, pomimo bardzo ograniczonego wpływu na powyższe czynniki, może zdecydować się na wcześniejsze macierzyństwo lub krótkotrwałe zastosowanie hormonalnej terapii zastępczej (HTZ).     

W profilaktyce wtórnej najczęstszą praktyką w skriningu raka piersi jest badanie mammograficzne. Dokładność takiego badania szacuje się na 77 – 95%. Wcześnie wykryty nowotwór piersi ma większe szanse na całkowite wyleczenie, a stosowane we wczesnym stadium terapie są tańsze i mają mniej negatywny wpływ na ogólne samopoczucie pacjentki. Badanie mammograficzne powinno być wykonywane regularnie . Jednostki wykonujące mammografię w ramach screeningu są co roku poddawane kontrolom sprzętu, a od zatrudnionych w nich lekarzy, którzy opisują zdjęcia wymaga się dużego doświadczenia.

Polska Unia Onkologii zaleca regularne wykonywanie mammografii co 24 miesiące w przypadku kobiet pomiędzy 50 a 69 rokiem życia. Mammografię wraz z badaniem USG zaleca wykonywać się regularnie od 35-40. roku życia (w zależności od budowy piersi, po konsultacji z lekarzem ginekologiem lub chirurgiem). Młodsze kobiety znajdujące się w grupie wysokiego ryzyka również powinny to badanie wykonywać regularnie co 12 miesięcy. Do profilaktyki wtórnej można zaliczyć także regularne samobadanie piersi. Każdą wykrytą niepokojącą zmianę należy skonsultować ze specjalistą.

W przypadku profilaktyki kluczową kwestią jest świadomość przynależności lub nie do grupy wyższego ryzyka oraz zdrowy tryb życia. Należy również pamiętać, że w wielu przypadkach nie można w 100% ochronić się przed rakiem – dlatego tak ważne są regularne badania i konsultacje medyczne z lekarzami specjalistami w celu wczesnego wykrycia ewentualnych zmian nowotworowych.